Advanced European bioethics course “Suffering, Death and Palliative Care”, Nijmegen, the Netherlands

When: 21-24 March 2023
Organized by the section of Healthcare Ethics, IQ healthcare, (Radboudumc university medical centre).

Aim of the course is to educate participants on a range of ethical issues related to suffering and dying, palliative care and medically assisted death. The key-note lecture will be held by professor Ralf Jox of the Lausanne University Hospital, Switzerland.

For more information please visit our website.

Contact: Valesca Hulsman: Valesca.Hulsman@radboudumc.nl Enclosed please find the brochure of the course.

Bernice Bovenkerk over One Health op het congres

Bernice Bovenkerk is universitair hoofddocent dier-en milieu-ethiek aan de Wageningen Universiteit. Haar interessegebieden zijn o.a. de ethiek van dierlijke domesticatie, de morele status van ‘grensgevallen’ zoals vissen en insecten, biotechnologie bij dieren, de eiwittransitie, en klimaat-ethiek. Momenteel leidt zij een Vidi-project over dierlijk actorschap in het Antropoceen. In het verleden deed ze Veni-onderzoek naar de ethiek van dierlijke domesticatie. Ze is gepromoveerd aan Melbourne University op een onderzoek naar het biotechnologie debat en deliberatieve democratie. Zij behaalde haar master in de milieufilosofie aan de Universiteit van Amsterdam. Haar webpagina is bernicebovenkerk.com.

Haar lezing gaat over het volgende:

Het aantal zoönosen neemt wereldwijd toe. Van de nieuwe opkomende infectieziekten is meer dan 75% van dieren naar mensen overgesprongen. Volgens het concept OneHealth zijn de gezondheid van mens, dier en milieu nauw met elkaar verbonden. Veel van de gezondheidsproblemen van mens, dier en milieu zijn te herleiden tot ons voedselsysteem en, nog breder, tot onze economische ontwikkeling. Ik zal betogen dat een verandering van het hele systeem nodig en zelfs onvermijdelijk is om onze gezondheid te waarborgen. We moeten erkennen dat we verbonden zijn met dieren en de natuur, en een andere houding jegens dieren en de natuur is daarbij hoognodig.

Naomi van Steenbergen: één van de sprekers op het congres

Naomi van Steenbergen is universitair docent aan het Ethiek Instituut van de Universiteit Utrecht. Haar onderzoek richt zich voornamelijk op morele verantwoordelijkheden en morele oordeelsvorming. Ze geeft onderwijs in o.a. de bachelor filosofie en master Applied Ethics en is auteur en redacteur van het in 2023 te verschijnen boek Ethiek in Praktijk.

Haar lezing, getiteld “Primum non nocere? Zorgen voor anderen, nu en in de toekomst” zal gaan over het volgende:

Allereerst: niet schaden. Een adagium dat niet alleen voor zorgprofessionals een overbekend uitgangspunt vormt, maar voor veel mensen intuïtief overtuigend is. Je mag je leven leiden zoals je het zelf goed vindt, zouden velen beamen, zolang je er maar geen anderen kwaad mee doet.

Zo aantrekkelijk als dit idee in abstracte zin is, zo ver zijn we er in de praktijk van verwijderd. In een wereld waarin goederen overal geproduceerd worden en de hele wereld over gaan, waarin alle elektronica materialen uit conflictgebieden bevat en waarin de uitstoot van broeikasgassen wereldwijd en tot in de verre toekomst problemen veroorzaakt is leven zonder te schaden voor vrijwel niemand weggelegd.

Wat betekent dit voor ons gedrag en onze keuzes? Als we met de meeste van onze handelingen onvermijdelijk anderen schaden, nu en in de toekomst, wat mogen we dan nog doen? En worden zorgprofessionals, die anderen (indirect) schaden juist door (direct) te helpen, door hun beroep gevrijwaard, of hebben ze in deze context juist een speciale verantwoordelijkheid?

Eén van de sprekers tijdens het jaarcongres 2022: Wouter Kusters

Wouter Kusters is filosoof, taalwetenschapper, docent en schrijver (zie https://kusterstekst.nl/). Hij promoveerde op onderzoek naar taalverandering aan de Universiteit van Leiden. Bekend werd hij vanwege zijn gelauwerde boeken op het grensgebied van psychiatrie en filosofie: Pure Waanzin (2004) en Filosofie van de Waanzin (2014). Recentelijk rondde hij zijn nieuwe boek af, Schokeffecten. Filosoferen in tijden van klimaatverandering, dat begin volgend jaar verschijnt bij de ISVW Uitgeverij.

Foto: Werry Crone

Zijn lezing gaat over het volgende:

Sommige problemen zijn ernstig, en hebben geen oplossing. De klimaatverandering en ecologische destructie is er daar een van. Iedereen die zich informeert over de toestand van de wereld, kan weten dat de planetaire vooruitzichten voor komende generaties somber en onheilspellend zijn. Onder ouderen en vooral ook jongeren groeien de zorgen, steeds vaker worden aan klimaatzorgen gerelateerde psychische problemen gemeld: klimaatangst, klimaatdepressie, pre-traumatische stresstoornis.

In mijn lezing zal ik ingaan op de interne dynamiek van deze somberder stemmingen. Hoe kunnen we ons professioneel en persoonlijk verhouden tot anderen, en eventueel onszelf, die met deze problemen worstelen? Op welke vlakken kunnen we iets met deze problemen doen: psychisch, lichamelijk, sociaal, politiek, technologisch, spiritueel? En moeten we wel iets doen, of kunnen we niet beter heel veel laten? Wat zijn de implicaties van deze crisis voor ons denken en verhouden in de wereld, de tijd, en de natuur?

Save the date! Aankondiging jaarcongres op 12 november 2022

Op zaterdag 12 november 2022 in het Erasmus MC te Rotterdam zal het jaarlijkse congres van de Vereniging voor Filosofie en Geneeskunde plaatsvinden. Het thema van het congres is “Mens en natuur in harmonie: ecologie en gezondheid”.

Klimaatverandering en de daaruit volgende duurzaamheidsvraagstukken zijn niet meer weg te denken uit het publieke debat. Vandaag publiceerde de Gezondheidsraad een advies om duurzaamheid mee te laten wegen bij keuzes in de zorg (https://www.gezondheidsraad.nl/actueel/nieuws/2022/09/13/laat-duurzaamheid-meewegen-bij-keuzes-in-de-zorg). Wat betekent deze urgente kwestie voor de gezondheidszorg? In het aanstaande congres gaan we daar dieper op in, met verschillende lezingen. O.a. Jan-Willem Berends (facilitair manager SKB ziekenhuis) zal spreken over verduurzaming van het ziekenhuisbedrijf, en Wouter Kuster (filosoof, taalwetenschapper en schrijver) over de effecten van klimaatverandering op de geestelijke gezondheid. Het volledige programma wordt binnenkort bekend gemaakt!

Dus bij dezen: save the date! U bent van harte uitgenodigd. Zodra de aanmelding open is, wordt dit ook op de website vermeld.

Recensie van “En, wat zei de dokter?” door Rob Houtepen

Rob Houtepen schreef voor de VFG-website een recensie van het boek “En, wat zei de dokter?” van Arno Goudsmit.

Arno Goudsmit is een filosofisch geschoolde psychotherapeut. Door zijn bijna 30-jarige werk aan de Maastrichtse huisartsopleiding weet hij wat artsen beweegt. Dit boek is een unieke en opmerkelijke proeve in het verbinden van theorie en praktijk. Dit is onder andere opmerkelijk omdat juist geneeskunde in vele opzichten een a-theoretisch vak is. Liever dan zich mengen in theoretische discussies, pakken geneeskundestudenten en artsen een model of stappenplan van de plank en gaan er mee aan de slag. Toch lukt het Goudsmit om in zijn boek voortdurend met praktijkvoorbeelden duidelijk te maken waarom theorie meer inzicht kan bieden en bruikbaar kan zijn. …

Lees de gehele tekst: Recensie En, wat zei de dokter?

Over paardenbloemen en orchideeën: Persoonlijk verslag van het jaarcongres over diversiteit en inclusiviteit

tekst: Karin van Dam-De Meij.

Het online congres van de vereniging Filosofie en Geneeskunde begon 20 november 2021 klokslag twee uur toen Steven Dorrestijn (voorzitter) iedereen welkom heette. Na een introductie van de leden van het bestuur van de vereniging nam Sadaf Soloukey (bestuurslid) het stokje over met een inleiding op het thema van het congres. Sadaf heeft als moderator de sprekers geïntroduceerd, de vragen over de inleidingen helder verwoord en de discussie in goede banen geleid.

Verschillend zijn maakt verschil

Diversiteit en inclusiviteit zijn twee veelgebruikte termen in onze samenleving en daarmee ook een belangrijk onderwerp van discussie in de gezondheidszorg. Waar gaat het precies over en wat betekent verschillend zijn? Deze discussie is vaak vertroebeld en dat is niet gek, als je kijkt naar hoe de concepten in deze discussie multi-interpretabel zijn. De verschillende sprekers namen ons achtereenvolgens mee in hun ideeën over de begrippen diversiteit en inclusiviteit binnen de context van de gezondheidszorg.

Biologisch, psychisch, sociaal? Verschil in een sociale wereld

In de eerste lezing ging Annemie Halsema, Socrates hoogleraar in Leiden en universitair docent Wijsbegeerte aan de VU in Amsterdam, op zoek naar de oorsprong van verschillen: zijn ze sociaal, biologisch of psychisch? Als voorbeeld bij deze zoektocht gebruikte zij de geschiedenis van het denken over het begrip gender. De huidige brede definitie van gender (zie de definitie van de World Health Organization, WHO) illustreert de verschillende perspectieven rond het begrip. Annemie plaatste deze in een historisch overzicht, in de context van verschillende fasen en stromingen van feministische filosofie. Uit actueel onderzoek naar verband is tussen sexe en gender komt naar voren dat er geen eenduidig relatie is en dat dat we niet weten welke factoren hierbij doorslaggevend zijn. Op basis van onderzoek van biologe Ann Fausto-Sterling concludeerde Annemie dat gender een complexe interactie impliceert tussen lichaam, psyche en sociale wereld.

Herken je mij?

Het thema gelijkheid is voor de tweede spreker geen makkelijk thema omdat hij ‘zelf tot het onderwerp van onderzoek behoort’. Aldus Hafez Ismaili M’hamdi, universitair docent Medical Ethics, Philosophy, and History of Medicine, Erasmus MC. Ter illustratie vertelde Hafez een persoonlijk verhaal over zijn eerste dag als brugklasser. Hoe hij als zoon van Marokkaanse ouders automatisch in een taalklasje was geplaatst. De intentie was misschien goed, maar het stigma voelde slecht. Begrippen als diversiteit en inclusie laten zien hoe ongelijk de kansen verdeeld zijn op goede gezondheid, welzijn en geluk, en hoe oneerlijk deze ongelijkheid is. Met zijn lezing zette Hafez ons aan het denken over hoe we in de praktijk met deze ongelijke kansen om moeten gaan. Hij legde de nadruk op respect voor de ander en op het begrip gelijkwaardigheid. Hierbij legde hij een link naar de filosofie van Kant (1724-1804): inclusief denken vraagt om een menswaardige behandeling en om erkenning. Met de kanttekening dat je dit niet alleen kunt en dat je daarbij de blik van anderen nodig hebt.

Hoe zie jij jezelf?

Hafez legde ook een verband met de filosofie van Harriet Taylor Mill (1807-1858) en Charles Taylor (1931- ). Het kantelpunt ligt historisch gezien rond de tijd van de Verlichting: de mens moet zelf aan het werk om vragen over goed of slecht te beantwoorden en met de vraag wat het betekent om authentiek te zijn. Bij het beantwoorden van deze vragen spelen beelden die in de samenleving bestaan ook een rol. Neem bijvoorbeeld de vraag ‘wat het betekent om vrouw te zijn’. Normen en waarden vanuit de samenleving spelen mee. Hafez eindigde zijn betoog met de stelling dat echt luisteren, oprecht luisteren, de kern is om verder te komen in het gesprek over grenzen van gelijkheid en het belang van herkenning.

Verbonden met andere deelnemers

Door zijn verhaal moest ik denken aan de vraag ‘wat het betekent om patiënt te zijn’. Het antwoord is volgens mij dat je dit niet alleen kunt beantwoorden, maar dat je dit samen met familie en hulpverleners in moet vullen. Deze gedachte past voor mij binnen de filosofie van de zorgethiek waarin je in relatie tot anderen jezelf leert zijn. Terwijl ik mij dit bedacht, zag ik in de chat een reactie van een andere deelnemer voorbij komen: ‘doet mij denken aan de zorgethiek’. Grappig hoe je je op zo’n moment verbonden weet met anderen al zit je in je eentje achter het scherm!

Leven met beperkingen

De derde spreekster ging in op het onderzoeksveld disability studies, oftewel onderzoek naar de ervaringen van het leven met beperkingen. Alice Schippers (hoogleraar disability studies, universiteit voor Humanistiek) had als thema Waarderen van verschil – door de bril van disability studies. In het leven met beperkingen schuurt het uitgangspunt van gelijke kansen vaak met de alledaagse praktijk. Het persoonlijke verhaal is van essentieel belang aldus Alice. ‘Wat is normaal?’ Het is maar net hoe je het bekijkt. Ter illustratie gebruikte zij een filmpje over een wereld waarin disability de norm is. Daarmee zette zij vraagtekens bij het jargon dat we bezigen. Met als conclusie dat het waarderen van verschil een plaats verdient in de politieke en publieke beeldvorming, in zorgbeleid en prioritering.

Bewegen naar persoonlijke zorg

De laatste spreekster Floortje Scheepers (hoogleraar innovatie in de GGZ, UMC Utrecht) ging in op Bewegen naar persoonlijke zorg en zij begon met een vraag aan alle deelnemers. Op een schaal van 0 tot 10 moest ik aangeven welke eigenschappen ik aan mijzelf toeschreef. Na afloop vroeg zij of er een verschil in antwoorden zou zijn wanneer ik deze vragen op een ander moment zou hebben ingevuld en of het uitmaakte of anderen die mij kennen deze vragen zouden beantwoorden. Met deze vragen wilde Floortje de belangrijke rol van context aangeven. Zo kan terughoudendheid een lastige eigenschap zijn wanneer je voor het eerst naar school gaat en nieuw vrienden wilt maken maar een goede eigenschap wanneer je in een achterbuurt van een grote stad rondloopt. Het diagnostische handboek bij psychische stoornissen, de DSM, besteedt geen aandacht aan de context. En de medische en psychosociale modellen met hun oorzaak–gevolg denken schieten hierin volgens Floortje ook tekort. En toen kwam het beeld van paardenbloemen en orchideeën.

Paardenbloemen en orchideeën

Dat beeld vat voor mij de essentie van het congres samen. Het was een illustratie om nogmaals het belang van context toe te lichten. Een paardenbloem komt veel voor omdat deze bloem weinig last heeft van leefomstandigheden terwijl de orchidee het alleen in bepaalde omgevingen goed doet. Een prachtig beeld waarin ik tegelijkertijd de boodschappen van de verschillende sprekers herken:

  • Annemie: erken dat verschillen belangrijk zijn.
  • Hafez: zorg ervoor dat je oprecht luistert.
  • Alice: waardeer het persoonlijke verhaal.
  • Floortje: realiseer je vanuit welke context je kijkt.

Kortom, het was een interessant congres. En het bood ook handvatten die meteen kunnen helpen om in de praktijk met diversiteit en inclusiviteit verder te gaan. Hopelijk volgend jaar weer live, al heb ik mij zeker niet alleen gevoeld maar verbonden met 75 andere betrokken deelnemers.

Karin van Dam-De Meij
20 november 2021